0
Makaleler | Osmanlı Tarihçileri | Osmanlı Tarih Deyimleri | Osmanlılar | Popüler Konular | Olaylar| Osmanlı Bibliyografyası | Bildiriler
Süreli Yayınlar| Arşiv Belgeleri & Rehber | Doktora Tezleri | Mücmel Osmanlı Tarihi


· Ana Sayfa
· Anketler
· Araştır
· Hesabınız
· İletişim
· Konular
· Metin Sürümü
· Tavsiye Et
· Yazı Gönder



Şu an sitede, 50 ziyaretçi ve 0 üye bulunuyor.

Kayıtlı değilsiniz. Buraya tıklayarak ücretsiz kayıt olabilirsiniz.



Oryentalistlerin Gözüyle
31 Mart Fotoğrafları
Çeşitli Vesikalar
Osmanlı Arşivinden
Kisve Bahası Belge
Mulâj-i Ruznamçe
Gazavat-ı Murad
Ahkâm Defteri
Feth-i Estergom
ingilizce haritalar
Türkçe haritalar
Şeriyye Sicilleri
Fermanlar
Ermeni Vahşeti
Topkapı Sarayı
Surnâme-i Vehbi
Kıyâfet-nâme
Osmanlı Kilimleri
Osmanlı Nakışı
Osmanlı Vazoları
Osmanlı'da Bağdad











Ottoman History Writing



Nuruosmaniye Kütüphanesinde Bulunan Bazı Kazasker Ruznamçeleri



Europe''s Muslim Capital



Changing Perceptions of the Ottoman Empire: The Early Centuries



Christians, Jews and Muslims in the OttomanEmpire: Lessons for Contemporary Coexistence



Islamızatıon In The Balkans As An Hıstorıographıcal Problem: The Southeast-European Perspectıve



The Guilds Of Jerusalem in Ottoman Period

 
  Mühimme Defterleri


Divân‑ı Hümayûn toplantılarında müzâkere edilen dahilî ve haricî meselelere ait siyasî, askerî, içtimaî ve iktisadî önemli kararların kaydedildiği bu defterlere "Mühimme Defterleri" adı verilmiştir. Osmanlı Arşivi'nde H. 961-1333 /M.1553-1915 tarihleri arasında tutulmuş 419 adet Mühimme Defteri mevcuttur.

XVI. yüzyılın ortalarından XX. yüzyılın ilk yıllarına ulaşan bir dönem içinde, küçük zaman bölümleri hariç ortalama 350 yıllık zaman dilimi itibarıyla, hiçbir doğu ve batı devletinde bulunmayan kültür ve tarih zenginliğini ihtiva eden Mühimme Defterleri, Osmanlı Arşivi defter serîleri içinde şüphesiz önemli yer tutar. Ana konularını; devleti ilgilendiren siyasî, iktisadî, kültürel, sosyal ve harp tarihine dair üst düzey kararlar teşkil eder.

Mühimme Defterleri;, hükümlerin sâdır oldukları divânlar bakımından dört ayrı grupta değerlendirebilir:

1-Padişahın payitahtta bulunduğu sırada, Sadrazam başkanlığındaki divân toplantısından çıkan emirlerin kaydolunduğu Mühimme Defterleri.

2-Rikâb Mühimmesi: Sadrazamın sefer veya başka bir sebeple payitahttan ayrılırken yerine vekil olarak bıraktığı Rikâb kaymakamı veya Sadaret kaymakamı denilen görevli başkanlığında toplanan Divân'da alınan kararların yazıldığı defterler.

3-Ordu Mühimmesi: Ordu ile birlikte sefere çıkan sadrazamın sefer sırasında akdettiği Divân toplantılarında alınan kararların yazıldığı defterler.

4-Kaymakamlık Mühimmesi: Padişah ve sadrazamın aynı anda Dersaadet'ten ayrıldığında, devlet işlerini tedvir etmek üzere tayin edilen Sadaret kaymakamının müstakil olarak akdettiği divânlarda alınan önemli kararların yazıldığı defterler.

Mühimme Defterlerindeki kayıtlar, mahalline -muhatap makama- gönderilen berat ve fermanların suretleri hüviyetindedir. Sadrazamın başkanlığında; kubbe vezirleri, Anadolu ve Rumeli kazaskerleri, defterdar ve nişancının katıldığı Divân toplantılarında alınan kararlar, padişah tasdikinden geçtikten sonra kronolojik sıra içinde defterlere kaydedilmiştir.

Önemli bir husus da, deftere kaydetmenin, yani tescil işleminin; hükme bağlamanın bir ifadesi olmasıdır. Divândan verilen bir karar veya neticelenen bir dâva, ferman şeklinde hazırlanmadan evvel, tashih edilen müsveddesi ilgili defterine kayd olunmamışsa, bir hüküm ifade etmezdi.

Defterlerdeki bir kaydın iptali veya tashih edilmesi ancak padişahın iznine bağlıdır. Nişancının, yani ilk dönemlerdeki Divân kalemleri şefinin defterler üzerinde tashih yapabilmesi, padişahın "Kendi kalemiyle düzeltme yapabilir" müsâdesini taşıyan fermanıyla mümkündür. Mühimme veya diğer ahkâm defterlerindeki bir hüküm kaydının geçersizliği, yani "terkîn" edilmesi veya kaydedilen bir fermanın kaydedilmeden önce "şakk", yani iptal edilerek yırtılması, emr‑i âlî, yahut hatt‑ı hümayûn ısdârı ile yerine getirilir. Bu durum, defter kayıtları üzerine yatık çizgi ile çekilen terkîn çizgilerinin uç tarafında yazılı "ber-mûceb‑i hatt‑ı hümayûn" ifadesinden veya hükmün baş tarafındaki "terkîni bâbında fermân‑ı âlî mûcebince kayd‑ı terkîn..." şerhlerinden anlaşılmaktadır.

Mühimme Defterleri'nin tertibinde şekil ve muhtevâ yönünden bir tekâmül göze çarpmaktadır. Klasik döneme ait (1553-1642) ilk defterler başlık taşımazlar. Yazıları daha karmaşıktır. İlk sayfalarda başlık yerine sadece kayıt tarihini belirten Arapça toplantı günü ve onun hemen altında ay ve yıl yazılıdır.

Mühimme Defterleri'ndeki hüküm tarihlerinin yazılışı, ilk dönemlerde, yukarıda bahsedildiği üzere "başlık tarih" atmak suretiyle olmuştur. Daha sonraları bu usulden vazgeçilerek günler; evâil, evâsıt ve evâhir tabirleriyle onar günlük dilimler hâlinde ifade olunmaya başlanmıştır.

Mühimme Defterleri'nde yer alan konuları devrin; zaman, mekân ve telakkîsi çerçevesinde mühim görülen bahisler teşkil eder. Bazen hüküm metinleri içinde geçen "Bu husus mevâdd‑ı mühimmedendir." veya "Husus‑ı mezbûr mühimmâtdandır." şeklindeki ifadeler ile konuların önemine dikkat çekildiği görülmektedir.

Defterlerde kayıtlı hükümler, Divân‑ı Hümayûn kararı gereğince ferman şeklinde düzenlenerek ilgililere gönderilen emirlerin suretleridir. Bu suretlerin diğer kayıtlarını veya asıllarını ilgili devlet, beylerbeyilik ve şer‘î sicil arşivlerinde bulmak mümkündür.

Mühimme Defterleri'nin yukarıda ifade edilen şeklî özellikleri yanında, muhteva bakımından önem ve değerlerini de aşağıdaki başlıklarda toplamak mümkündür:

1-Mühimme Defterleri, Osmanlı Devleti'nin merkez ve taşra teşkilatındaki idarî ve askerî organların yapısı, karşılıklı münasebetleri, çalışma tarzları, fonksiyonları hakkında önemli kaynaktır. Müesseselerin organizasyon ve işleyişi, hukukî prosedür hükümlerinin tetkikiyle anlaşılabilir.

2-Komşu ülkeler ile Avrupa, Kuzey Afrika, Orta Doğu, Arabistan Yarımadası, Kafkaslar ve Rusya tarihleri açısından önemli bilgiler ihtiva ederler.

3-Osmanlı Devleti'nin, gayr‑i müslim tebeası ile olan münasebetleri, azınlıklar hukuku, halkın sosyal ve ekonomik ihtiyaçlarının temini hususlarındaki yönetim politikası, ibadet ve âyin serbestiyeti, mâbedlerin inşası gibi konular Mühimme Defterleri'nde çokça görülür.

4-Hac organizesi, surre alayları ve mukaddes beldelere götürülen hizmetler, konu olarak ayrı bir yer tutar.

5-Osmanlı kültür ve sanat faaliyetleri cümlesinden, imar ve iskân siyaseti, çevre ve belediye hizmetleri, sağlık ve eğitim işleri, geniş vakıf idarelerinin problemleri ve teftişleri bakımından da zengin malzeme ihtiva ederler.

6-Sayıları hayli fazla olan ve Ordu Divânı'nca tutulan Mühimme Defterleri, askerî tarih, harp tarihi ve lojistik hizmetler tarihi yönünden de birinci elden kaynaktırlar.

Netice olarak, XVIII. yüzyılda devlet işlerinin Divân‑ı Hümayûn'dan Paşa Ka‘pısı'na kaydığı, Bâb‑ı Âlî'nin, yönetimde ağırlığının hissedilmeğe başladığı dönemlerde yavaş yavaş padişah fermanlarının yerini sadrazam buyrulduları almaya başlamış ve bu buyruldular için "Ayniyat Defteri" adı altında yeni bir defter türü tutulmaya başlanmıştır. Bununla birlikte, mühimme kayıtlarını tutan Divân kalemleri az sayıdaki kâtip kadrosu ile Sadaret teşkilatı içinde yer alarak Osmanlı Devleti'nin son dönemlerine kadar eski görevini sürdürmüştür.



ba. 989 Numaralı "Divân‑ı Hümayûn Defterleri Kataloğu"ndaki Mühimme Defterleri

989 numaralı "Divân‑ı Hümayûn Defterleri Kataloğu"nda 1-266 sıra numaralarında kayıtlı H. 961-1323/M. 1553-1905 tarihleri arasındaki hükümleri ihtiva eden 266 adet Divân‑ı Hümayûn Mühimme Defteri mevcuttur.

İlk 73 Mühimme Defteri'nin, hüküm özetlerinden oluşan hülâsa katalogları mevcuttur. (20-54, 66, 72 hariç).

1-19, 21-28, 260 ve 261 numaralı Mühimme Defterleri'nin Osmanlıca olarak indeksi mevcuttur.

3, 5, 6, 7 ve 12 numaralı Mühimme Defterleri'nin de tıpkıbasım ve indeksli olarak basımı yapılmıştır.



bb. 980 Numaralı "Bâb‑ı Âsafî Defterleri Kataloğu"ndaki Mühimme Defterleri

980 numaralı "Bâb‑ı Âsafî Defterleri Kataloğu"nda A.DVN.MHM. koduyla 932-975 genel sıra numaralarında kayıtlı H. 977-1252/M. 1570-1836 tarihleri arasındaki hükümleri ihtiva eden bir kaç sayfa veya formadan müteşekkil 43 adet Mühimme Defteri parçası mevcuttur.



bc. Mühimme Zeyli Defterleri

Mühimme Defterleri serîsinden yanlışlıkla diğer defter serîlerine karışmış bulunan bazı Mühimme Defterleri, daha sonra yapılan tasnifler neticesi "Mühimme Zeyli Defterleri" adı altında ayrı bir grupta değerlendirilmiştir.

989 Numaralı katalogda, H. 980-1195/M. 1572-1780 yılları arası kayıtları ihtiva eden 17 adet defter bulunmaktadır.



bd. Mühimme‑i Asâkir Defterleri

1781 senesinden sonra tutulmuş olan bu defterlerde askerî teşkilat, tevcîhâtlar, askerî sahadaki ıslahatlar ve askeriye ile alâkalı mühim mevzularla ilgili kararlar kayıtlıdır.

989 numaralı katalogda, H. 1196-1328/M. 1781-1910 tarihleri arasındaki mühim askerî kayıtları ihtiva eden 68 adet defter bulunmaktadır.



be. 980 Numaralı "Bâb‑ı Âsafî Defterleri Kataloğu"ndaki Mühimme‑i Mektûme Defteri

Mektûm Mühimmeler, Divân‑ı Hümayûn'da karara bağlanan gizli hususların kayıtlarını havî defterlerdir. 980 numaralı "Bâb‑ı Asâfi Defterleri Kataloğu"nda A.DVN.MKM. koduyla 976 genel sıra numarada kayıtlı H. 1223-1224/M. 1808-1809 tarihleri arasındaki kayıtları ihtiva eden 44 sayfalık 1 adet Mühimme‑i Mektûme Defteri mevcuttur.

bf. 989 Numaralı "Divân‑ı Hümayûn Defterleri Kataloğu"ndaki Mühimme‑i Mektûme Defterleri

989 numaralı "Divân‑ı Hümayûn Defterleri Kataloğu"nda 1-10 sıra numaralarında kayıtlı H. 1203-1302/M. 1788-1885 tarihleri arasındaki kayıtları ihtiva eden 10 adet Mühimme‑i Mektûme Defteri mevcuttur.

bg. 989 Numaralı "Divân‑ı Hümayûn Defterleri Kataloğu"ndaki Mühimme‑i Mısır Defterleri

Mısır meselelerine ait önemli konuların kayıtlarını havî defterlerdir. Onbeşinci defter Mısır'a ait mahrem kayıtları ihtiva ettiğinden "mektum" olarak ifade edilir. H. 1119/M. 1785 yılına kadar Ana Mühimme Defterleri serîsine kaydedilen Mısır'a ait hükümler bu tarihten itibaren müstakil Mısır defterlerine kaydolunmuştur

989 numaralı "Divân‑ı Hümayûn Defterleri Kataloğu"nda 1-15 sıra numaralarında kayıtlı H. 1119-1333/M. 1785-1915 tarihleri arasındaki kayıtları ihtiva eden 15 adet "Mühimme‑i Mısır"defteri mevcuttur.

bh. 980 Numaralı "Bâb‑ı Asâfî Defterleri Kataloğu"ndaki Mühimme‑i Mısır Defterleri

980 numaralı "Bâb‑ı Asâfî Defterleri Kataloğu"nda A.DVN.MSR. koduyla 977 genel sıra numarada kayıtlı H. 1122-1128/M. 1710-1716 tarihleri arasındaki hükümleri ihtiva eden 12 sayfalık 1 adet Mısır Valiliği Defteri parçası mevcuttur.






[ Geri Dön ]

Arşiv Belgeleri

Copyright © Gönderen: Osmanlı Araştırmaları - (32040 okuma)

 
 

Encyclopedia ©

Ziyaretçi İstatistikleri

Açılış Sayfası Yap

Mehmet İPÇİOĞLU tarafından hazırlanan bu site.


3 Temmuz 2001'de aramızdan ayrılan Nejat Göyünç'e İthaf Edilmiştir




Sayfa Üretimi: 0.204 Saniye